संघर्षबाट खारिएका शी : यसरी बने चीनका शक्तिशाली राष्ट्रपति

चीनका राष्ट्रपति शी चिनफिङको जीवनसंघर्ष धेरै मानिसका लागि प्रेरणादायी छ । सन् १९५३ मा चीनको शान्शी प्रान्तको फुपिङ काउन्टीमा जन्मिएका शी जनवादी गणतन्त्र चीनका उपराष्ट्रपति, महासचिव हुँदै सन् २०१३ देखि राष्ट्रपति छन् ।

शी चिनफिङका पिता शी झोङशुन कुनै बेलामा चीनका उपप्रधानमन्त्री थिए र माओत्से तुङका सहयोद्धा थिए । तर शी झोङशुनले पार्टी तथा सरकारको यदाकदा आलोचना गरिरहन्थे । विशेषगरी सन् १९६६ देखि १९७६ सम्मको सांस्कृतिक क्रान्तिभन्दा अघि र पछि अनि सन् १९८९ मा तियानानमेन हत्याकाण्ड हुँदा उनले पार्टी र सरकारको आलोचना गरेका थिए ।

छोरा शीको बाल्यकाल चीनको सत्तारूढ सम्भ्रान्तहरूको विलासी जीवनशैलीमा बितेको थियो । सांस्कृतिक क्रान्तिका बेलामा उनका पितालाई कारवाही गरियो र शी चिनफिङलाई सन् १९६९ मा गाउँतिर धपाइयो । ग्रामीण शांक्शी प्रान्तमा उनले ६ वर्षसम्म मजदूरका रूपमा कृषि कम्युनमा काम गरे । उक्त अवधिमा उनले स्थानीय कृषकवर्गसँग राम्रो सम्बन्ध कायम गरे । त्यसैको परिणामस्वरूप शी चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको वरीयतामा माथि चढ्दै गए ।

सन् १९७४ मा शी पार्टीको आधिकारिक सदस्य बने र अर्को वर्ष बेइजिङको चिङ्घुवा विश्वविद्यालयमा रासायनिक इन्जिनीयरिङको अध्ययन गर्न थाले । सन् १९७९ मा उनले तत्कालीन उपप्रधानमन्त्री तथा राष्ट्रिय सुरक्षामन्त्री गेङ ब्याओका सचिवका रूपमा तीन वर्ष काम गरे ।

सन् १९८२ मा शीले उक्त पद छोडे । उनी बेइजिङबाट टाढा गएर हेबेई प्रान्तमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको उपसचिवका रूपमा नियुक्त भए । सन् १९८५ सम्म उनी त्यहीँ थिए । उनलाई पार्टीको कमिटी सदस्य बनाइयो र फुजियान प्रान्तमा रहेको शियामेनको उपमेयर नियुक्त गरियो । फुजियानमै छँदा शीले प्रख्यात लोकगायिका पेङ लियुआनसँग सन् १९८७ मा विवाह गरे । उनी त्यसपछि माथि उक्लिँदै गए अनि सन् १९९५ सम्ममा उनी प्रान्तीय उपसचिव पदमा पुगे ।

सन् १९९९ मा शी फुजियानका कार्यकारी गभर्नर बने र त्यसको एक वर्षपछि गभर्नर बने । गभर्नर रहँदा उनले वातावरण संरक्षणमा अनि नजिकै रहेको ताइवानसँग सहकार्यमा जोड दिए । उनले सन् २००२ सम्म उपसचिव र पदाधिकारीको पद सम्हाले । त्यसै वर्ष उनको बढुवा भएर उनी झेजियाङ प्रान्त पुगे र कार्यकारी गभर्नरका रूपमा काम गरे । सन् २००३ देखि उनी पार्टी सचिव भए । त्यहाँ रहँदा उनले दिगो विकास प्रवर्द्धनका लागि प्रान्तको औद्योगिक संरचनाको पुनःसंरचनामा जोड दिए ।

सन् २००७ मा शांघाईको उच्च नेतृत्व तहमा काण्ड हुँदा शी उक्त शहरका पार्टी सचिव बने । उनका पूर्ववर्ती लगायतका अन्य व्यक्तिहरू पेन्सन रकम हिनामिनामा बदनाम भएका थिए ।

आफ्ना सुधारवादी पिताको विपरीत शीले सुझबुझ अपनाउने र पार्टीको लाइन अनुसरण गर्ने काम गरे । शांघाईमा सचिव हुनुको नाताले उनको जोड स्थिरता प्रवर्द्धन गर्न र शहरको आर्थिक छवि पुनः उकास्नमा रह्यो । उनी उक्त पदमा छोटो अवधि मात्र रहे किनकि सन् २००७ को अक्टोबर महिनामा उनी चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको पोलिटब्युरोको स्थायी कमिटीका नौमध्ये एक सदस्य छानिए ।

बढुवासँगै शीलाई चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका महासचिव हु जिन्ताओका सम्भावित उत्तराधिकारीको सूचीमा सामेल गरियो । हु सन् २००२ लेखि महासचिव र सन् २००३ देखि जनवादी गणतन्त्र चीनका राष्ट्रपति थिए ।

सन् २००८ को मार्च महिनामा चीनका उपराष्ट्रपति निर्वाचित गरिएपछि शीको हैसियत झनै बढ्यो । उक्त भूमिकामा उनले संरक्षण प्रयास तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सुधारमा जोड दिए । सन् २०१० को अक्टोबर महिनामा शीलाई शक्तिशाली सेन्ट्रल मिलिटरी कमिसनका उपाध्यक्ष बनाइयो । त्यस पदलाई राष्ट्रपति बन्नेतर्फको अन्तिम कदम मानिन्छ ।

सन् २०१२ को नोभेम्बर महिनामा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको १८औं महाधिवेशनमा शी पुनः एकपटक पोलिटब्युरोको स्थायी कमिटीमा निर्वाचित भए र हुका उत्तराधिकारीका रूपमा पार्टीका महासचिव बने । त्यतिखेर हुले शीलाई सीएमसीको कुर्सी पनि सुम्पिए । सन् २०१३ को मार्च १४ मा शीलाई चीनको राष्ट्रपति निर्वाचित गरियो ।

शीका आरम्भिक कार्य भनेको राष्ट्रव्यापी भ्रष्टाचारनिरोधी अभियान हो । त्यसअन्तर्गत हजारौं उच्च तथा तल्लो तहका अधिकारीहरूलाई पदबाट हटाइयो । शीले विधिको शासनको महत्त्वमा पनि जोड दिए र चिनियाँ संविधानको पालना गर्न तथा चिनियाँ चरित्रको समाजवाद निर्माणमा न्यायपालिकाको बृहत्तर व्यावसायीकरणको आह्वान गरे ।

शीको नेतृत्वमा चीन अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा थप आक्रामक बन्दै गयो । उसले द हेगस्थित पर्मानेन्ट कोर्ट अफ आर्बाइट्रेसनको आदेशका बावजूद दक्षिण चीन सागरका लगभग सबै भूभागमा सार्वभौमसत्ताको दाबी गर्‍यो । अनि चीनले एक पेटी, एक सडक पहललाई प्रवर्द्धन गर्दै पूर्वी एसिया, मध्य एसिया र युरोपेली मुलुकमा संयुक्त व्यापार, संरचना निर्माण तथा विकास परियोजना लागू गर्‍यो ।

शीले राष्ट्रपतिको पहिलो कार्यकालमा तीव्र गतिमा शक्तिसञ्चय गरे । उनले चलाएको भ्रष्टाचारनिरोधी अभियान सफल भइरह्यो र सन् २०१७ को अन्त्यसम्ममा १० लाखभन्दा बढी भ्रष्ट अधिकारीहरूलाई सजाय दिइयो ।

यस अभियानले शीका थुप्रै राजनीतिक शत्रुहरूलाई हटायो र पार्टीमा भिन्नमतलाई निमिट्यान्न पार्ने अनि शक्तिमा पकड कायम राख्ने उनको प्रयासमा थप योगदान गर्‍यो । सन् २०१६ को अक्टोबर महिनामा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले उनलाई केन्द्रीय नेता ९कोर लीडर० को पदवी दियो । उक्त पदवी यसअघि पार्टीका प्रभावशाली नेताहरू माओत्से तुङ, देङ श्याओपिङ र च्याङ चमिनलाई मात्र दिइएको थियो । उक्त पदवीले शीको हैसियत झनै उच्च बनायो ।

त्यसको एक वर्षपछि चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले शीको नाम र विचारधारालाई पार्टी विधानमा समावेश गर्‍यो र त्यसलाई विचार थट का रूपमा स्वीकार गर्‍यो शी चिनफिङ ‘थट अन सोसियलिजम विथ चाइनिज क्यारेक्टरिस्टिक्स इन ए न्यु एरा० । उक्त सम्मान यसअघि माओलाई मात्र दिइएको थियो ।

शीको विचारधारालाई पछि नेसनल पीपुल्स कांग्रेस ‘एनपीसी’ ले संशोधनसहित सन् २०१८ को मार्च महिनामा देशको संविधानमा समाविष्ट गर्‍यो । त्यही संसदीय सत्रमा एनपीसीले संविधानमा अन्य संशोधन समेत गर्दै देशका राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिको कार्यकाल हटायो । त्यसले गर्दा शीलाई सन् २०२३ पछि पनि राष्ट्रपति बनिरहन अनुमति दियो ।

ब्रिटानिकामा प्रकाशित मेलिसा अल्बर्टको लेख